İnsan ve Yapay Zekâ Hafızasının Kesişiminde “Halüsinasyon*”

Tolga Ünsün

Hafıza, insan deneyiminin temel taşlarından biridir. Ancak zamanın geçişiyle, bireysel belleğimiz

bazen bizi yarı yolda bırakır; detayları flu hale getirir, olayları çarpıtarak yeniden yazar. Anılarımız,

düşüncelerimizle harmanlanarak gerçekten uzaklaşabilir. İşte bu kayma, hem insan hafızasında hem

de yapay zekânın öğrenme ve hatırlama süreçlerinde ortak bir noktaya işaret eder.


“Halüsinasyon” adını verdiğim seri**, bu karmaşık dinamiği sorgulayan bir sanatsal araştırma

niteliği taşıyor. Siyah-beyaz ve renkli fotoğraflarla oluşan bu seride, hem kendi anılarımı hem de

yapay zekânın ürettiği hafıza kırıntılarını birleştiriyorum. Bir yandan nostaljiye tutunan bir insan

belleği, diğer yandan öğrendiğini yaratıcı bir şekilde yeniden düzenleyen yapay bir belleğe işaret

ediyorum. Bu karşılaşma, hafıza üretiminde ve algıda yeni bir çatışmayı gözler önüne seriyor.


Orijinal bir aile fotoğrafı düşünelim. Kendi anılarımızın ötesinde, bu kare bize sadece görsellik

sunar. Fakat gözlerimizi kapatıp fotoğraftaki özneleri hayal etmeye çalıştığımızda, sesler, hareketler

ve detayların çoğunlukla flu kaldığını fark ederiz. Benzer bir biçimde, yapay zekâ da kendine ait

olmayan “big data” ile bir bellek oluşturdu. Ancak bu noktada, insan ve yapay zekâ belleği

arasındaki farkı belirginleştiren bir unsur ortaya çıkıyor:


• Yapay Zekâ Hafızası: Çevirim içi bilgiler ve veri setlerinden derlenen öğrenimler, yapay

zekânın zamanla kendi yaratım hafızasını şekillendirmesini sağlar. Bu durum, onun bilgiyi

yorumlama ve yeniden ifade etme kapasitesini doğrudan etkiler.

• İnsan Hafızası: Subjektif ve duygusal bir yapıya sahiptir. Geçmişteki olaylar, zamanın

getirdiği algı değişiklikleriyle yeniden yazılır.


Yapay zekânın hafızasıyla kendi belleğimi birleştirerek bu süreci deneyimlediğimde, ortaya çıkan

eserlerde hafızanın kırılganlığı ve yeniden inşası görünür hale geliyor. Örneğin, bir aile fotoğrafında

orijinal yüzler yerine yapay zekânın yeniden ürettiği yüzler beliriyor. Bu yüzler, gerçeklikle

bağlantısını kaybetmiş gibi görünse de bir şekilde tanıdık geliyor. Bu durum, insan hafızasının

yanıltıcılığı ile yapay zekânın kurgusal belleği arasında bir diyalog oluşturuyor.

Yapay Zekânın Görsel Sanata İlk Adımları

Yapay zekânın sanatsal üretimi, özellikle görsel sanatlar alanında devrim yaratmıştır. 2018 yılında,

yapay zekâ tarafından üretilen ilk sanat eseri olan "Edmond de Belamy" portresi, açık artırmada

432.500 dolara satılmıştır. Bu eser, Paris merkezli bir grup olan Obvious tarafından üretilmiş ve

GAN (Generative Adversarial Networks) adı verilen bir algoritma kullanılarak oluşturulmuştur. Bu

olay, yapay zekânın yalnızca bir araç değil, aynı zamanda yaratıcı bir ortak olarak da

konumlanabileceğini göstermiştir.


Bu başarı, aynı zamanda yapay zekâ geliştirenlerin görsel üretimdeki geleceğe dair vizyonlarını da

gündeme getirmiştir. Örneğin, yapay zekâ araştırmacısı Ian Goodfellow, GAN teknolojisinin

yalnızca sanat değil, aynı zamanda eğitim, tasarım ve kültürel üretimde de devrim yaratabileceğini

belirtmiştir. Goodfellow’a göre, yapay zekânın yaratıcılığı, insan yaratıcılığını tamamlayan bir

unsura dönüşebilir. Bu bağlamda, yapay zekâ ile insanın birlikte çalışarak daha zengin ve katmanlı

bir üretim süreci oluşturabileceği fikri ortaya çıkmaktadır.


Görsel Hafızanın Geleceği

Yapay zekâ geliştiren birçok uzman, görsel üretimin geleceği üzerine hayal gücünü zorlayan

vizyonlar sunmaktadır. OpenAI araştırmacıları, yapay zekâ ile yaratılan görsellerin yalnızca estetik

bir deneyim değil, aynı zamanda etik ve felsefi sorulara da kapı açacağını öngörmektedir. Örneğin,

bir yapay zekâ sanat eseri, izleyiciyi sadece "bu ne kadar güzel?" sorusuyla değil, "bu ne kadar

gerçek?" ve "bu neyi temsil ediyor?" gibi sorularla baş başa bırakabilir.


Benim serim olan “Halüsinasyon” da bu sorulara bir yanıt arıyor. Kendi belleğimden ve yapay

zekânın belleğinden doğan bu görseller, yalnızca birer estetik deneyim değil, aynı zamanda

hafızanın ve gerçekliğin sınırlarını sorgulayan bir alan sunuyor. Yapay zekânın öğrenme ve üretme

kapasitesi, benim kişisel anılarımla birleştiğinde, ortaya çıkan eserler geçmiş, bugün ve geleceğin

bir arada olduğu bir anlatı yaratıyor.


Fotoğraf Analizleri ve Psikanalitik Okuma

Seriye dahil ettiğim üç fotoğraf üzerinden yapay zekânın yüz oluşturma biçimlerini psikanaliz

teorileriyle yorumlamak, hem estetik hem de bilişsel açıdan derinlemesine bir tartışma sunuyor:


İlk karede, iki genç kızın bir arada olduğu doğal bir sahne yer alıyor. Yapay zekânın oluşturduğu

yüzler, hafızanın yüzeyindeki eksiklikleri tamamlamak için yoğun bir çaba sarf ediyor gibi

görünüyor. Lacan’ın “ayna evresi” teorisine göre, bu yüzler, bir kimlik arayışının izlerini taşıyor.

Birey, kendisini bir bütün olarak görme arzusu içinde, yapay zekânın yeniden yapılandırdığı bu

yüzlerle aynı yanılsamaya düşüyor.


İki kadının net olmayan yüz ifadeleri, insan ve yapay belleğin çarpıştığı bir nokta sunuyor. Freud’un

bastırma kavramını ele alırsak, bu yüzler, bilinçaltının karanlık köşelerinden gelen rahatsız edici

imgeler gibi. İzleyici, bu yüzlerde bir tanıdıklık hissederken aynı zamanda bir yabancılık

duygusuyla yüzleşir.


Son karede iki adam, tarihsel bir atmosferde bir arada duruyor. Jung’un kolektif bilinçdışı teorisiyle

bu kareyi yorumladığımızda, yüzlerin yapay zekâ tarafından yaratılmış olması, arketipik imgelerin

modern bir yansımasıdır. Yüzlerdeki kimliksizlik ve belirsizlik, bireysel hafızanın ötesine geçerek,

kolektif bir hafızanın izlerini taşır.


“Halüsinasyon” serisi, insan ve yapay zekâ hafızasının kesiştiği, zamanın ve anıların yeniden

yazıldığı bir dünya yaratıyor. Yapay zekânın görsel sanatlarda aldığı yol ve gelecekteki potansiyeli,

bu seriyi hem bireysel hem de kolektif hafıza için bir metafor haline getirdiğini düşünüyorum.

Hafızanın hem insani hem de yapay yönlerini sorgulamaya davet eden bu seri, sanatın ve

teknolojinin kesişim noktasında yer alan yeni bir düşünce biçiminin habercisi olarak görülebilir

(mi)?


…Notlar:

*https://en.wikipedia.org/wiki/Hallucination_(artificial_intelligence)

**https://tolgaunsun.com/portfolio-item/hallucination/

Görsellerin, metnin ve ses oluşturulmasında Photoshop AI, ChatGPT, Notebook LM Podcast

kullanılmıştır.